Weblogs op Hans Sietsma

Wie is eigenaar van onderwijs
geschreven op 07-07-10
[ Hans Sietsma Blogs ]
In kringen van Rijnlanders verkeren veel mensen die werken in het onderwijs. Heel veel leerkrachten, en ja, ook managers en bestuurders. Zij voelen zich daar blijkbaar thuis. Uit gesprekken met leerkrachten bleek me dat zij in hoge mate vinden dat 'het onderwijs' moet worden 'teruggegeven' aan de professionals. Ik vraag me af wat daar Rijnlands aan is. Is een Rijnlandse organisatie niet – naast veel andere zaken – ook een 'waardengemeenschap' van alle belanghebbenden? En betekent dat niet dat leerlingen, ouders en vertegenwoordigers van 'de samenleving' mede belanghebbend zijn? Sterker: zou het niet zo moeten zijn dat de leerling – en namens haar aanvankelijk vooral de ouders – principieel eigenaar moet zijn van haar eigen ontwikkeling en dat een school daaraan alleen maar dienstbaar mag zijn?


Baby voeden? Professionals
Ik heb er geen systematisch onderzoek naar gedaan, maar het ligt voor de hand dat onderwijs-professionals zich zo thuis voelen in Rijnlandse kringen vanwege het adagium van Rijnlanders: 'wie het weet mag het zeggen'. En als iemand is opgeleid om 'het te weten' dan is dat wel de leerkracht. Het is op bijeenkomsten van Rijnlanders hun voornaamste wens: 'ik ben toch de professional, waarom mag ik niet doen wat volgens mij goed is, waarom al die regeltjes, waarom dat sturen op prestatie-indicatoren, waarom al dat verantwoording afleggen. Ik wil gewoon mijn vak uitoefenen. Weg met de managers.' De suggestie die daar in zit is dat het eigenaarschap van 'het onderwijs' bij hen – leerkrachten – zou behoren te rusten. Is dat echt zo Rijnlands? Zou de eigendom van een Rijnlandse school exclusief bij de professionals moeten liggen?

Klanten en consumenten
Ik denk het niet. Het gevolg van zo'n keuze zou zijn dat leerlingen en ouders louter nog  gezien worden als 'onderwijsconsumenten' en als 'klanten'. Het onderwijsveld is in hoge mate een monopolie door de uniforme regelgeving van de overheid. Zelf een school beginnen is in de praktijk vrijwel onmogelijk en zelfs de meest 'dwarse' scholen – de Vrije Scholen – zijn gezwicht voor de druk van resultaatgerichte Angelsaksische denken. Monopolies hebben de neiging hun klant te verwaarlozen. Dat blijkt ook in de praktijk: de reclamepraatjes van scholen in de jacht op leerlingen gaan niet over wezenlijke verschillen, maar over sfeer, of er 1 (normaal) of 2 (veel, 'profielschool!') uur aan cultuurvakken wordt besteed, over hoeveel reisjes er worden gemaakt en hoe groot het 'zorgcentrum' is. Net zoals wij verleid worden meer te eten dan goed voor ons is, worden we met oneigenlijke argumenten verleid voor een bepaalde school te kiezen. De professionals doen zo geheimzinnig over hun vak dat het niet goed mogelijk is hun product op wezenlijke verschillen te onderzoeken.  Van een dokter accepteren we dat niet meer. Van het onderwijsveld (en de jeugdzorg ook trouwens) nog steeds wel.

Onderwijsvernieuwing
school_trap.jpgTot nu toe is elke poging om daarin verandering te brengen gestrand. Het IVO-onderwijs (individueel onderwijs) is grotendeels alweer verdwenen, 'Weer samen naar School' is grotendeels mislukt, 'Het Nieuwe Leren' is met verve weggepest, Speciaal Onderwijs gaat aan de eigen onbetaalbaarheid ten onder en het afgelopen jaar is 'Passend Onderwijs vakkundig om zeep geholpen door de besturenkoepels. Dat heeft maar één oorzaak: de leerling wordt in al die programma's niet gezien als de primaire eigenaar van zijn eigen ontwikkeling. Er wordt alleen maar op Angelsaksiche wijze nagedacht hoe het 'product' verbeterd kan worden door efficiëntere lesmethoden en (vooral) een steeds verfijnder allocatie van 'de grondstof' aan specialistische vormen van onderwijs.

Het moet anders
Scholen staan aldus alleen nog maar ten dienste van de allocatie van kinderen naar de juiste plek in het economisch proces en richten zich daarom in hoge mate op specialisatie, disciplinering en socialisering. Het kan zijn dat er geen andere manier is om kinderen zich te laten ontwikkelen; het kan zijn, maar ik geloof het niet. Het moet mogelijk zijn de eigenaarschap voor de eigen ontwikkeling daar te leggen waar die hoort: bij de leerling zelf. Alleen zo kan de school de waardengemeenschap worden die de leerling daadwerkelijk centraal stelt. Waar ook docenten weer hun eigenwaarde kunnen oppakken, omdat die nodig is om met respect de leerling tegemoet te treden. Waar ook ouders niet hun kind 'overhandigen', maar hun kennis en ervaring met opvoeden delen.